Áy tài mưa Sam Síp

Ghi phía trên đèo Sam Síp

 

1- Trước khi đi Ngọc Chiến, chúng tôi đã được anh Quân, chánh văn phòng huyện uỷ Mường La (Sơn La) thông báo rằng : “sẽ đi bộ” và “chỉ mất một ngày đường”. ý anh Quân là mong chúng tôi thấy được cái khổ của đồng bào. Anh bảo: Có nửa câu thơ bút tre rằng “chưa đi chưa biết Ngọc Chiên (Chiến)….”, khi đi về rồi thì chắc nhà báo sẽ điền nốt.Trước đây tôi cũng đã từng đi vùng cao nhưng chưa bao giờ biết “một ngày đường” có nghĩa rằng là bao nhiêu. Anh Thắng, xe ôm, người xứ Thanh vào Mường La lập nghiệp, người được xem là có cái xe Min khoẻ nhất huyện cho biết “từ Mường La vào Ngọc Chiến 46 km nhưng phải qua một đèo Sam Síp (đèo 30- tức là có 30 cái dốc)”. Trước khi chúng tôi lên đường, trong bữa cơm chia tay, anh Khánh, một chuyên viên văn phòng đã kể lại chuyến đi của anh, rằng: Khi lên được đến nơi, phải dùng hai tay bê chân nhấc qua bậu cửa, “người ta biết mình mệt quá, người ta bê mình lên giường”. Ngọc Chiến là xã xa nhất của Mường La, của Sơn La, và lên Ngọc Chiến không có phương tiện gì ngoài đôi chân. Tôi với Hưng, một đồng nghiệp ở Sơn La vẫn quyết định sẽ lên đường. Chiều hôm trước, chúng tôi ra chợ huyện mua hai đôi dép nhựa “SONY WALK MAN”, loại dép đồng bào vẫn ca ngợi là “đi vòng quanh thế giới”, để vừa có thể leo dốc, vừa có thể lội suối.

2- Người Thái có câu: “áy sỉ pay Mường Chai, áy tài mưa Sam Síp”, có nghĩa ( Muốn vui thì đi Mường Chai, Muốn chết thì đi Sam Síp), đủ thấy đường lên đèo Sam Síp gian nan đến như thế nào. Đường núi bò ngoằn ngoèo, một bên là núi, một bên là vực sâu. Núi rừng sâu thẳm một cách dữ dội. Đầy mây và gió. ở đây không có hình ảnh “chân đạp mây, đầu vờn gió núi”. Tôi càng leo càng tức ngực hoa mắt, chân tay người ngợm rã rời. Cả Hưng và tôi đều bị chuột rút, bàn chân bỏng rát sưng phồng. Đi gần đến bản ít, một gia đình người Thái đang hối hả cáng người nhà đi bênh viện huyện. Nghe hỏi, họ chỉ kịp nói người nhà bị đau bụng dữ dội từ đêm qua và họ đã đi xuyên qua đêm suốt từ bấy đến giờ. Người bệnh mặt nhợt nhạt, đau đến không mở được mắt. ở trên chính con đường này, có những người đã không dậy nổi vì bệnh trọng lại không kịp đến bệnh viện. Ngọc Chiến được xem là xã đã có đường ôtô vào đến trung tâm xã, lại nghe nói đường lên Ngọc Chiến sau này sẽ được mở rộng để thông sang Yên Bái qua ngả Nghĩa Lộ, nhưng rồi thì khi vượt đèo Sam Síp, mới thấy, chẳng có loại ôtô nào có thể đi nổi. Dạo thông xe lên Ngọc Chiến, những cụ già người Thái, người Mông cơm đùm, cơm nắm từ bản xuống xem, rồi khóc. Rất nhiều đời, người Ngọc Chiến, cũng như người dân các xã vùng cao Sơn La chỉ mong ước được nhìn thấy một chiếc xe chạy lên xã. Nhưng thông xe xong, chỉ qua một trận mưa là lại hết đường cho xe chạy. Lúc ấy, người ta lại trông cậy vào đôi chân, “phương tiện” duy nhất, chung thân với cuộc đời họ. Đang là mùa mưa con đường biến mất trong những đoạn sụt dài, tạo thành từng cái dốc nghiêng, trơn, thụt nhìn xuống những vực đá sâu hoắm. Một đồng nghiệp của tôi ở báo Sơn La nói ở Sơn La, còn có những xã được xác định là không có con đường nào có thể lên nổi. Người Thái, người Mông Ngọc Chiến nói con đường nó gian khổ quá nhưng cũng may là cán bộ không ngại xuống với dân, Chủ nhiệm uỷ ban dân tộc và miền núi Cư Hoà Vần, rồi bàTòng Thị Phóng cũng đã có lần xuống rồi. Nhưng cũng người dân nói cán bộ xuống rồi, nói rồi, hứa rồi nhưng làm thì chưa được bao nhiêu cả. Như tôi, lên đến Ngọc Chiến rồi thì không muốn về nữa, bởi không tin rằng mình có đủ can đảm để đi nổi 46 km, vượt nhiều cái dốc, nhiều con suối, trong đó có cái dốc Sam Síp “hút mất hơi người”.

3- Chúng tôi gặp Kiêm, một thanh niên từ bản Mường Chiến. Ngày tết độc lập 2-9, Kiêm lội bộ 46 km xuống huyện mua kem về bản bán. Một cây kem mua 120 đồng, bán 500 đồng, lãi ròng 380 đồng. Một thùng kem lãi được 50 ngàn. Cái kỳ công, cũng là cái khốn khó là ở chỗ một năm chỉ có một dịp làm ăn bở đến như thế. Kỳ công còn ở chỗ: Kiêm, cùng với một “lái buôn” nữa phải đi suốt ngày mùng một để xuống huyện, rồi lại đi suốt đêm mùng một khiêng vác, nâng như nâng trứng, để giữ cho kem khỏi tan và kịp bán vào sáng mùng hai, rồi lại đi cả ngày mùng ba để trả thùng, rồi đi một ngày mùng bốn nữa để hoàn thành công cuộc kiếm 50 ngàn, chia đôi được 25 ngàn. Bốn lần đi lại, mỗi lần mất cả ngày đường để kiếm được 25 ngàn, chưa tính tiền cơm. Trên chính con đường này còn có bao nhiêu cảnh đời phải vật lộn để kiếm ăn: Một nhóm thanh niên Nam Định cơm đùm cơm nắm đẩy xe thồ chở xoong nồi lên bán, xe thồ lên Ngọc Chiến vượt núi, vượt đèo, vượt suối mất cả ngày rưỡi. Chiếc xoong 10 lít mua buôn dưới xuôi chỉ 8 ngàn, lên bán đến 15 ngàn. Có cung là có cầu, chỉ có điều,  một gia đình người Mông không bao giờ có đủ trong nhà 10 ngàn đồng cả, lại phải mua hàng, hàng gì cũng vậy, đắt gấp đôi miền xuôi. Đã nghèo còn khó thêm nữa.

4- Nói về cái khó của người Sơn La, ông Nguyễn Duy Nhượng- trưởng ban dự án Sông Đà có một câu rất hay rằng: “Không làm thì thiếu, làm thì thừa”. Bởi vì sao ư, bởi vì hàng hoá ở Sơn La từ xã xuống đến huyện do chi phí chuyên chở đã đội gía lên gấp đôi, từ huyện xuống tỉnh, rồi lại từ tỉnh đi đến các thị trường ở cách Sơn La ít nhất 200 km với vô vàn những lần cài số 1 để lên dốc, rồi lại cài số 1 để xuống dốc. Những khu vực di cư của Sơn La đang phải chịu thường niên sự khốn khó vì thiếu con đường ngay trong chính bữa ăn thiếu vị mặn của mình. Ông Nhượng nói cái khó nhất của Sơn La trong việc mở hướng cho đồng bào tái định cư là trồng cây gì, nuôi con gì mà không bị ảnh hưởng bởi vấn đề đường xá. Không làm được thì lo bà con không có gì để sống, làm được, có năng suất, có dư thừa thì lại không biết “lưu thông” đi đâu. Trở lại với Ngọc Chiến, chủ tịch xã, ông Lò Đẩy vừa mừng, vừa lo thông báo rằng chương trình thử nghiệm giống khoai tây Hà Lan cho thấy khoai có sự thích ứng tuyệt vời với đồng đất Ngọc Chiến vốn quanh năm có khí lạnh, ở độ cao hơn 1000m so với mức nước biển. Năng suất lên tới 16-17 và có thể nâng lên 20 tấn/ha. Nhưng, (lại nhưng) xã bây giờ cũng không dám khuyến khích dân trồng khoai đại trà. Cái lo nhất là nhà nước không bao cấp đầu ra, còn dân tự tiêu thụ thì không xong , vì thiếu con đường, chưa nói đến chuyện đội gía lên gấp đôi, gấp ba vì cước vận chuyển. Hôm đi cùng tôi, anh trưởng ban văn hoá xã khoe Ngọc Chiến có con suối nước nóng, “mai sau” có thể phát triển thành khu du lịch nghỉ ngơi với không khí như Đà Lạt, Tam Đảo. Nhưng mà việc trước mắt bây giờ là những con đường. Sơn La khó có thể phát triển, chưa nói là theo kịp miền xuôi, nếu không có những con đường . Mà con đường thì thuộc về phạm trù cơ sở hạ tầng “có đầu tư nhưng không thấy có lợi”.

5.Tôi đã đọc “Xoè” của Nguyễn Tuân. Đó là lời thở than cho thân phận kỹ nữ dưới thời “vua Đèo Văn Long: Nhưng sàn gỗ đun vạc dầu; Bậc thang trăm bậc dốc đứng bên bờ sông Đà mòn dấu chân các “cô xoè con đòi”; Những bước chân vun máu đồng nữ; Mối tình bi luỵ của cô gái xoè Lò thị Chờ. Và nữa, cả tiếng thở dài của bà mẹ Thái, “tiếng thở dài ấy còn buồn hơn cả tiếng vật mình của cối nước giã gạo đêm”. Nhưng không ngờ rằng mình đã được chiêm ngưỡng xoè lần đầu tiên ở chính tại Ngọc Chiến. Cô gái xoè, mặc dù ở vùng 3 (vùng núi cao, dân tộc) trước ánh đèn flash, không hề xấu hổ. Vẫn là áo váy xênh xang nhưng đã biết xoay mình, mỉm cười làm duyên. Những bản làng ở đây nghèo, nhà sàn thấp bé, nom có vẻ lam lũ. Ngày tết độc lập, những người nam, người nữ của bản mặc quần áo đẹp lên nhà văn hoá bản xem múa xoè. Đối với ngay chính họ, xoè vẫn cứ là món ăn tinh thần chỉ có, chỉ được thưởng thức trong những dịp lễ tết, hội hè. Và đã là bản Thái thì không ngày hội nào là không có xoè. Bản Thái nghèo, không mấy nhà có đến hai con trâu, người dân ngày ngaỳ vẫn đầu tắt mặt tối với nương, với ruộng, dầu vậy, các cô xoè khi đã lên sạp thì không còn vẻ gì là lam lũ nữa. Nghệ thuật và niềm say mê nghệ thuật đã nâng bàn chân thêm dẻo, đã uốn cho bàn tay thêm  cong thêm mềm. Các cô xoè cho bà con dân bản, cho khách qua đường và cho chính các cô.

“Khăn xéo” vắt trên vai áo chàm

“Khăn piêu” quàng trên áo cón

Tất cả rung lên-cả rừng hoa chao đảo

“Đàn bướm” cúc muốn bay khỏi ngực.

Một nhà thơ của Sơn La đã viết như vậy về xoè. Bản Thái nghèo, nghèo cả tiếng vỗ tay mỗi khi điệu xoè dứt nhịp, nhưng đó là thứ xoè thực sự của người Thái. Cuộc sống của người Thái không thể thiếu xoè- Hưng nói như thế, mẹ anh cũng là một phụ nữ Thái, và với tôi, Hưng tự hào về điều đó. Hưng tốt nghiệp đại học báo chí. Anh là một người năng động, tôi nghĩ thế. Bằng chứng là Hưng cùng bạn bè tổ chức một câu lạc bộ tiếng Anh. Câu lạc bộ duy nhất ở Sơn La. Bây giờ, có lẽ Hưng đã là một phóng viên khá của Đài tiếng nói Việt Nam khu vực Sơn La. Sau khi Hưng ra trường, không phải là anh không có cơ hội để được hành nghề tại Hà Nội. Nhưng Hưng đã về quê. Bởi vì nếu tất cả các trí thức đều bỏ quê mình mà ra đi thì miền núi không bao giờ theo kịp miền xuôi. Sơn La có lẽ cần nhiều những con người như Hưng. Chỉ tiếc là những người như Hưng thì hiếm lắm.

6. Tối, bí thư đảng uỷ xã kéo theo vài cán bộ xã đến chia tay. Tần ngần mãi ông mới thổ lộ: Tôi hỏi nhà báo thế này. Trước đây cả xã trong nhà có ảnh Bác và ảnh của diễn viên điện ảnh Diễm Hương. Nhưng mà bây giờ, nghe đồn Diễm Hương đã bỏ đi nước ngoài rồi. Người Ngọc Chiến đã cất hết ảnh vào hòm. Cô ấy có đi thật không? Tôi không nhớ mình đã trả lời như thế nào khiến cho ông em của bí thư càu nhàu: Chúng tôi ở đây cư như bị bỏ rơi, chẳng biết gì cả. Tôi hứa, đại ý như là khi quay về Hà Nội sẽ điện hỏi rõ thực hư. Tôi nghĩ nếu mà Diễm Hương biết được mình có những khán giả như thế này thì không khi nào cô bỏ đi cả. Hình như người Ngọc Chiến đang chờ với nhiều lắm những nỗi niềm, không chỉ là chờ những lời hứa

Advertisements



    Trả lời

    Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

    WordPress.com Logo

    Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

    Twitter picture

    Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

    Facebook photo

    Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

    Google+ photo

    Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

    Connecting to %s



%d bloggers like this: